22 Ekim 2026 Perşembe

Yolcu 7 - Durumsal Liderlik



 

Durumsal Liderlik


“Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.” Hz. Muhammed (asm)

Kaynak: Sahih-i Buhârî, İlim, 11; Sahih-i Müslim, Cihâd ve Siyer, 6.

Yolcu, sakin bir günün öğleden sonrasında kendisiyle fikir alışverişinde bulunmak isteyen bir yöneticiyi bekliyordu. Çok geçmeden kapı çaldı. Selamlaşıp hâl hatır sorduktan sonra karşılıklı oturdular. İkramlar geldi, kısa bir sohbetin ardından konu kendiliğinden iş hayatına döndü.

Yönetici anlatmaya başladı.

Uzun yıllardır farklı kurumlarda, farklı şehirlerde yöneticilik yaptığını söyledi. Birbirinden farklı ekiplerle çalışmış, çeşitli sorunların üstesinden gelmiş, birçok başarıya imza atmıştı. Yılların kendisine kazandırdığı tecrübeyi önemsiyordu. Anlattıklarından, bugüne kadar yaptıklarından memnun olduğu anlaşılıyordu.

Fakat yeni görevinde işler istediği gibi gitmiyordu.

“Anlamıyorum,” dedi. “Bunca yıllık tecrübem var. Daha önce çalıştığım yerlerde birçok problemi çözdüm. Neyi, nasıl yapacağımı bildiğimi düşünüyorum. Fakat burada bir türlü sonuç alamıyorum. Her gün bir şeyleri düzeltmek için uğraşıyorum, ancak sanki işler biraz daha kötüye gidiyor. Daha fazla çalışıyorum, daha çok müdahale ediyorum, daha çok anlatıyorum. Buna rağmen istediğim noktaya gelemiyorum.”

Bir süre sustu.

“Ben mi değiştim, yoksa insanlar mı değişti, bilemiyorum. Senden bu konuda fikir almak istedim.”

Yolcu hemen cevap vermedi.

Karşısındaki insanın sözünü kesmeden dinledi. Bazen başını hafifçe sallıyor, bazen bir soru sormak ister gibi bakıyor, sonra yeniden susuyordu. Tıpkı Yaşlı Kayıkçının yaptığı gibi… Çünkü insan bazen anlatırken çözüm aramaz yalnızca. Kendi düşüncelerini sesli hâle getirerek, içinde bulunduğu durumun farkına varmaya çalışır.

Yolcu, yöneticinin sözleri bitince çayından bir yudum aldı.

“Size bir soru sorabilir miyim?” dedi.

“Buyur.”

“Bugün görev yaptığınız kurum ile daha önce başarılı olduğunuz kurumlar arasında ne gibi farklılıklar var?”

Yönetici bir süre düşündü. Ardından çalışanların yaklaşımından, kurum kültüründen, karar alma süreçlerinden, yetki karmaşasından ve insanların değişime karşı gösterdiği dirençten söz etmeye başladı.

Yolcu dinledi. Sonra sordu:

“Peki, bugüne kadar başarılı olduğunuz yöntemleri burada da uyguluyor musunuz?”

Yönetici gülümsedi.

“Elbette. İnsan yılların tecrübesini yanında taşımaz mı? Daha önce işe yarayan yöntemleri neden kullanmayayım?”

Yolcu da gülümsedi.

“İşte belki de aradığınız cevabın bir kısmı tam burada saklıdır.”

Yönetici dikkat kesildi.

Yolcu devam etti:

“Tecrübe kıymetlidir. İnsana olayları daha hızlı değerlendirme, muhtemel sonuçları öngörme ve daha isabetli kararlar alma imkânı verir. Fakat tecrübe, geçmişte yaşananların bugün de aynı şartlarla devam edeceği anlamına gelmez. Bir yerde başarı getiren yöntem, başka bir yerde başarısızlığın sebebi olabilir. Çünkü yöntem kadar, hatta bazen yöntemden daha fazla, içinde bulunduğunuz şartlar önemlidir.”

Biraz durdu.

“Bazen insan, bildiklerinin doğruluğuna o kadar güvenir ki karşısındaki yapının farklılığını görmeyi ihmal eder. Sonra da sorunların kaynağını kendisinde değil, çevresinde aramaya başlar. Oysa belki de değişmesi gereken insanlar değil, insanın olaylara yaklaşım biçimidir.”

Yönetici arkasına yaslandı.

“Peki, bunu nereden anladın?” diye sordu.

Yolcu gözlerini bir an uzaklara çevirdi.

“Ben de bir zamanlar benzer bir durumun içinde kaldım,” dedi.

Yolcu, müdür olarak görev yaptığı tesisi hatırladı.

Dışarıdan bakıldığında büyük, güçlü ve yönetilebilir görünen bir yapıydı. Fakat içerisine girildiğinde işler o kadar basit değildi. Yetkiler birbirine karışıyor, kararlar farklı merkezlerden çıkıyor, birinin başlattığı işi diğeri durdurabiliyordu. Herkesin söyleyecek bir sözü, savunacak bir fikri ve uygulanmasını istediği bir yöntemi vardı.

Çok başlılık, zamanla kurumun çalışma biçimine dönüşmüştü.

Herkes her şeyi bildiğini söylüyor, fakat ortaya çıkan sonuçlardan aynı ölçüde kimse sorumluluk almıyordu.

Böyle bir yapıya danışman olarak bir kişi getirildi. Geçmişinde önemli tecrübeleri, farklı kurumlarda edindiği birikimleri vardı. Yolcu, bu birikimin doğru değerlendirildiğinde fayda sağlayabileceğini düşünüyordu. Fakat kısa süre içerisinde bir sorun fark etti.

Danışman, daha önce başarılı olduğu yapılarda uyguladığı yöntemleri yeni kuruma da taşımaya çalışıyordu. Geçmişte işe yarayan sistemleri burada da kurmak, aynı uygulamaları benzer biçimde hayata geçirmek istiyordu.

Oysa karşısındaki yapı, daha önce çalıştığı kurumların hiçbirine benzemiyordu.

Burada yalnızca bir işleyiş sorunu yoktu. Yetki, sorumluluk, karar alma ve ortak hedef etrafında birleşme sorunları da vardı. Yeni bir sistemin başarısı, yalnızca sistemin doğruluğuna değil, onu uygulayacak yapının hazır olup olmadığına da bağlıydı.

Yolcu bunu görüyordu.

Defalarca anlattı.

Bazen bir toplantıda söz aldı. Bazen bire bir görüşmelerde düşüncelerini dile getirdi. Bazen yazılı olarak uyarılarını iletti. Bazen de tartışmalar öylesine büyüdü ki sesler yükseldi, cümleler sertleşti.

“Bu yapı, daha önce gördüğünüz yapılardan farklı,” diyordu. “Buraya başka bir kurumun sistemini olduğu gibi taşıyamayız. Önce mevcut durumu anlamamız, sonra ihtiyaçları belirlememiz ve adım adım ilerlememiz gerekiyor.”

Ona göre mesele, iyi bir sistemi bulup uygulamaktan ibaret değildi. Öncelikle o sistemin yaşayabileceği bir zemin hazırlanmalıydı.

Fakat söyledikleri yeterince karşılık bulmuyordu.

Danışman kendi tecrübelerine güveniyor, diğer yöneticiler de farklı gerekçelerle uygulamayı destekliyordu. Yolcu ise yalnızca bugün ortaya çıkacak sonuçları değil, üç ay sonra, altı ay sonra ve yıl sonunda yaşanabilecekleri düşünüyordu.

Üç aylık planlar yapıldı. Ardından altı aylık hedefler belirlendi. Yıllık planlar hazırlandı. Her aşamada, uygulanmak istenen sistemin mevcut yapıda ne gibi sonuçlar doğurabileceğini anlatmaya çalıştı.

Bazen aynı konuyu defalarca açıklamak zorunda kaldı.

Bir süre sonra insanları ikna etmeye çalışmaktan yorulduğunu hissetti. Çünkü karşısındakiler onun söylediklerini duymuyor değildi. Söylenenleri duyuyor, fakat kendi değerlendirmelerini değiştirmeyi gerekli görmüyorlardı.

Yolcu yine de vazgeçmedi.

Kendi düşüncelerinin kabul edilmesini istediği için değil, kurumun zarar görmesini önlemek gerektiğine inandığı için konuşuyordu.

Yılın sonuna gelindiğinde tablo ağırlaşmaya başlamıştı.

Bir zamanlar uygulanması için büyük bir heyecan duyulan sistem, beklenen sonuçları vermemişti. İşler daha karmaşık hâle gelmiş, sorunlar büyümüş, kurumun işleyişi belirgin biçimde zarar görmüştü.

Yıllardır tecrübesine güvenen insanlar bu defa başka cümleler kuruyordu.

“Böyle devam edemeyiz.”

“Çöküyoruz.”

“Artık bir şeyler yapmamız gerekiyor.”

Yolcu, bu sözleri duyduğunda şaşırmadı. Çünkü kendisinin aylar önce anlatmaya çalıştığı tehlike artık herkesin görebileceği kadar belirginleşmişti.

Fakat bir şeyin yanlış olduğunun anlaşılması, doğru çözümün uygulanabileceği anlamına gelmiyordu.

Yolcu, sistem bütünüyle çökmeden önce yapılması gerekenleri yeniden anlattı. Artık yalnızca ideal bir düzen kurmaktan söz etmiyordu. Önceliklerin değiştirilmesi, bazı uygulamaların durdurulması, yetki ve sorumlulukların belirginleştirilmesi ve kalan imkânların doğru kullanılması gerekiyordu.

Zaman daralmıştı.

Yapılması gerekenler belliydi. En azından Yolcu için öyleydi.

Fakat bu defa da karşısına aynı cevap çıktı:

“Bunun olması mümkün değil.”

Yolcu sustu.

Aylar boyunca anlatmış, uyarmış, açıklamış ve farklı yollar denemişti. Şimdi ise yapılması gerektiğine inandığı son müdahalelerin de mümkün olmadığı söyleniyordu.

Bir insanın elinden gelen her şeyi yapması, her şeyi değiştirebileceği anlamına gelmiyordu.

Nihayetinde Yolcu, bu yapının içerisinde kalmanın doğru olmadığına karar verdi. Sistemi kendi hâline bırakarak oradan ayrıldı.

Giderken arkasında yalnızca bir görev bırakmıyordu. Aynı zamanda, bir yapının sorunlarını görmekle o sorunları çözebilecek yetkiye sahip olmanın birbirinden farklı şeyler olduğunu da yeniden öğreniyordu.

 

Yolcu anlatmayı bitirdiğinde odada kısa bir sessizlik oldu.

Yönetici, duydukları üzerinde düşünüyordu.

“Yani diyorsun ki,” dedi, “benim tecrübelerim yanlış değil. Fakat onları uyguladığım yer yanlış olabilir.”

Yolcu başını hafifçe salladı.

“Tam olarak öyle değil,” dedi. “Bazen yöntem doğrudur, fakat zaman yanlıştır. Bazen zaman doğrudur, fakat insanlar hazır değildir. Bazen insanlar hazırdır, fakat yetkiler ve sorumluluklar belirsizdir. Bazen de bütün şartlar uygun görünür, fakat lider mevcut durumun gerçek ihtiyaçlarını doğru okuyamamıştır.”

Biraz durdu ve devam etti:

“Bir doktorun her hastaya aynı ilacı vermediğini düşünün. Aynı hastalığın tedavisinde bile kişinin durumuna, hastalığın seyrine ve diğer şartlara göre farklı kararlar alınabilir. Yönetmek de böyledir. Her insana, her ekibe ve her kuruma aynı yöntemle yaklaşamazsınız.”

Yönetici başını salladı.

Yolcu sözlerini sürdürdü:

“Bir çalışan henüz ne yapacağını bilmiyorsa ona yalnızca sorumluluk verip kenara çekilmek liderlik değildir. Ne yapacağını bilen, fakat henüz kendine güvenemeyen bir çalışana sürekli talimat vermek de doğru değildir. Bazı insanlar yönlendirmeye ihtiyaç duyar, bazıları desteğe, bazıları birlikte karar almaya, bazıları ise kendilerine duyulan güvenin gösterilmesine.”

“Peki, bütün bunları nasıl ayırt edeceğiz?” diye sordu yönetici.

“Önce dinleyerek,” dedi Yolcu. “Gözlemleyerek, soru sorarak ve acele hüküm vermeyerek. İnsanların yalnızca ne yaptıklarına değil, neden öyle davrandıklarına da bakarak. Bir ekibin yalnızca sonuçlarını değil, o sonuçları meydana getiren şartları da anlayarak.”

Yolcu bir an durdu.

“Durumsal liderlik, her gün farklı bir insan olmaya çalışmak değildir. Herkese hoş görünmek veya şartlar değiştikçe ilkelerinden vazgeçmek de değildir. Asıl mesele, ulaşmak istediğiniz hedefi ve korumanız gereken değerleri unutmadan, insanlara ve şartlara uygun bir yol belirleyebilmektir.”

Yönetici düşünceli bir hâlde çayından bir yudum aldı.

“Demek ki yılların tecrübesi bile insanı yanılgıya düşürebilir.”

Yolcu gülümsedi.

“İnsan en çok bildiklerine güvendiğinde öğrenmeye ihtiyacı kalmadığını düşünebilir. Oysa tecrübenin asıl kıymeti, insana her şeyi bildiğini düşündürmesinde değil, yeni bir durum karşısında neyi henüz bilmediğini fark ettirmesindedir.”

Görüşme sona erdiğinde yönetici, Yolcu'nun söylediklerini düşünerek oradan ayrıldı.

Yolcu ise bir süre yerinden kalkmadı.

Geçmişte yaşadığı o tesisi yeniden düşündü. Acaba farklı davranabilir miydi? Daha erken mi vazgeçmeliydi, yoksa daha uzun süre mi mücadele etmeliydi? Söylediklerini başka türlü ifade etseydi insanlar onu dinler miydi? Daha farklı bir yol izleseydi sonuç değişir miydi?

Bunların hiçbirinin cevabını kesin olarak bilmiyordu.

Fakat bildiği bir şey vardı.

Bir yöntemin doğru olması, o yöntemin her şart altında uygulanabileceği anlamına gelmiyordu. Bir insanın tecrübeli olması, karşılaştığı her yapıyı anlayabileceği anlamına gelmediği gibi, bir liderin doğruyu görmesi de herkesi ikna edebileceğini garanti etmiyordu.

Bazen liderlik, bir ekibin önüne geçip yolu göstermekti. Bazen ekibin yanında yürümek, bazen geride durup kendi yolunu bulmasına imkân vermekti. Bazen de yanlış bir yola girildiğini fark ettiğinde durup yeniden düşünmekti.

Bunların hangisinin ne zaman yapılacağını belirleyen şey, liderin alışkanlıkları değil, içinde bulunduğu durumun gerçekleriydi.

Yolcu pencereye doğru yürüdü. Dışarıda hayat kendi akışında devam ediyordu.

İnsanlar aynı yollardan geçiyor, aynı işlere gidiyor, benzer sorunlarla karşılaşıyorlardı. Fakat hiçbiri bir önceki günün aynısı değildi. Şartlar değişiyor, insanlar öğreniyor, ihtiyaçlar farklılaşıyor ve dün işe yarayan çözümler bugün yetersiz kalabiliyordu.

Belki de asıl tecrübe, geçmişte başarılı olmuş yöntemleri yanında taşımak değildi.

Asıl tecrübe, hangi yöntemin hangi şartlarda işe yarayacağını anlayabilmekti.

Yolcu, bir zamanlar kendisinin de üzerinde durduğu bir soruyu yeniden düşündü:

İnsan, bildiklerini uygulamaya mı çalışmalıydı, yoksa önce içinde bulunduğu durumu anlamaya mı?

Sonra cevabını kendi kendine verdi.

İkisi birbirinin alternatifi değildi. Fakat sıraları önemliydi.

Önce anlamak, sonra karar vermek, ardından uygulamak ve sonuçları yeniden değerlendirmek…

Çünkü liderlik, yalnızca bir yere varmayı bilmek değildi. Bazen hangi yoldan gidilmeyeceğini fark etmekti. Bazen yürüyenleri değiştirmek yerine yolu yeniden değerlendirmekti. Bazen de bütün tecrübesine rağmen durup yeniden öğrenmeye cesaret edebilmekti.

Ve Yolcu, o gün bir kez daha anladı ki insanın geçmişte yürüdüğü yollar, gelecekte yürüyeceği yolların haritası olabilirdi; fakat hiçbir harita, değişen araziyi görme sorumluluğunu ortadan kaldırmazdı.



Yolcu 7 - Durumsal Liderlik

  Durumsal Liderlik “Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.” Hz. Muhammed (asm) Kaynak: Sahih-i Buhârî, İlim...