Durumsal Liderlik
“Kolaylaştırınız,
zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.” Hz. Muhammed (asm)
Kaynak:
Sahih-i Buhârî, İlim, 11; Sahih-i Müslim, Cihâd ve Siyer, 6.
Yolcu, sakin bir günün öğleden sonrasında kendisiyle fikir alışverişinde bulunmak isteyen bir yöneticiyi bekliyordu. Çok geçmeden kapı çaldı. Selamlaşıp hâl hatır sorduktan sonra karşılıklı oturdular. İkramlar geldi, kısa bir sohbetin ardından konu kendiliğinden iş hayatına döndü.
Yönetici anlatmaya başladı.
Uzun yıllardır farklı kurumlarda,
farklı şehirlerde yöneticilik yaptığını söyledi. Birbirinden farklı ekiplerle
çalışmış, çeşitli sorunların üstesinden gelmiş, birçok başarıya imza atmıştı.
Yılların kendisine kazandırdığı tecrübeyi önemsiyordu. Anlattıklarından, bugüne
kadar yaptıklarından memnun olduğu anlaşılıyordu.
Fakat yeni görevinde işler
istediği gibi gitmiyordu.
“Anlamıyorum,” dedi. “Bunca
yıllık tecrübem var. Daha önce çalıştığım yerlerde birçok problemi çözdüm.
Neyi, nasıl yapacağımı bildiğimi düşünüyorum. Fakat burada bir türlü sonuç
alamıyorum. Her gün bir şeyleri düzeltmek için uğraşıyorum, ancak sanki işler
biraz daha kötüye gidiyor. Daha fazla çalışıyorum, daha çok müdahale ediyorum,
daha çok anlatıyorum. Buna rağmen istediğim noktaya gelemiyorum.”
Bir süre sustu.
“Ben mi değiştim, yoksa insanlar
mı değişti, bilemiyorum. Senden bu konuda fikir almak istedim.”
Yolcu hemen cevap vermedi.
Karşısındaki insanın sözünü
kesmeden dinledi. Bazen başını hafifçe sallıyor, bazen bir soru sormak ister
gibi bakıyor, sonra yeniden susuyordu. Tıpkı Yaşlı Kayıkçının yaptığı gibi…
Çünkü insan bazen anlatırken çözüm aramaz yalnızca. Kendi düşüncelerini sesli
hâle getirerek, içinde bulunduğu durumun farkına varmaya çalışır.
Yolcu, yöneticinin sözleri
bitince çayından bir yudum aldı.
“Size bir soru sorabilir miyim?”
dedi.
“Buyur.”
“Bugün görev yaptığınız kurum ile
daha önce başarılı olduğunuz kurumlar arasında ne gibi farklılıklar var?”
Yönetici bir süre düşündü.
Ardından çalışanların yaklaşımından, kurum kültüründen, karar alma
süreçlerinden, yetki karmaşasından ve insanların değişime karşı gösterdiği
dirençten söz etmeye başladı.
Yolcu dinledi. Sonra sordu:
“Peki, bugüne kadar başarılı
olduğunuz yöntemleri burada da uyguluyor musunuz?”
Yönetici gülümsedi.
“Elbette. İnsan yılların
tecrübesini yanında taşımaz mı? Daha önce işe yarayan yöntemleri neden
kullanmayayım?”
Yolcu da gülümsedi.
“İşte belki de aradığınız cevabın
bir kısmı tam burada saklıdır.”
Yönetici dikkat kesildi.
Yolcu devam etti:
“Tecrübe kıymetlidir. İnsana
olayları daha hızlı değerlendirme, muhtemel sonuçları öngörme ve daha isabetli
kararlar alma imkânı verir. Fakat tecrübe, geçmişte yaşananların bugün de aynı
şartlarla devam edeceği anlamına gelmez. Bir yerde başarı getiren yöntem, başka
bir yerde başarısızlığın sebebi olabilir. Çünkü yöntem kadar, hatta bazen
yöntemden daha fazla, içinde bulunduğunuz şartlar önemlidir.”
Biraz durdu.
“Bazen insan, bildiklerinin
doğruluğuna o kadar güvenir ki karşısındaki yapının farklılığını görmeyi ihmal
eder. Sonra da sorunların kaynağını kendisinde değil, çevresinde aramaya
başlar. Oysa belki de değişmesi gereken insanlar değil, insanın olaylara yaklaşım
biçimidir.”
Yönetici arkasına yaslandı.
“Peki, bunu nereden anladın?”
diye sordu.
Yolcu gözlerini bir an uzaklara
çevirdi.
“Ben de bir zamanlar benzer bir
durumun içinde kaldım,” dedi.
Yolcu, müdür olarak görev yaptığı
tesisi hatırladı.
Dışarıdan bakıldığında büyük,
güçlü ve yönetilebilir görünen bir yapıydı. Fakat içerisine girildiğinde işler
o kadar basit değildi. Yetkiler birbirine karışıyor, kararlar farklı
merkezlerden çıkıyor, birinin başlattığı işi diğeri durdurabiliyordu. Herkesin
söyleyecek bir sözü, savunacak bir fikri ve uygulanmasını istediği bir yöntemi
vardı.
Çok başlılık, zamanla kurumun
çalışma biçimine dönüşmüştü.
Herkes her şeyi bildiğini
söylüyor, fakat ortaya çıkan sonuçlardan aynı ölçüde kimse sorumluluk
almıyordu.
Böyle bir yapıya danışman olarak
bir kişi getirildi. Geçmişinde önemli tecrübeleri, farklı kurumlarda edindiği
birikimleri vardı. Yolcu, bu birikimin doğru değerlendirildiğinde fayda
sağlayabileceğini düşünüyordu. Fakat kısa süre içerisinde bir sorun fark etti.
Danışman, daha önce başarılı
olduğu yapılarda uyguladığı yöntemleri yeni kuruma da taşımaya çalışıyordu.
Geçmişte işe yarayan sistemleri burada da kurmak, aynı uygulamaları benzer
biçimde hayata geçirmek istiyordu.
Oysa karşısındaki yapı, daha önce
çalıştığı kurumların hiçbirine benzemiyordu.
Burada yalnızca bir işleyiş
sorunu yoktu. Yetki, sorumluluk, karar alma ve ortak hedef etrafında birleşme
sorunları da vardı. Yeni bir sistemin başarısı, yalnızca sistemin doğruluğuna
değil, onu uygulayacak yapının hazır olup olmadığına da bağlıydı.
Yolcu bunu görüyordu.
Defalarca anlattı.
Bazen bir toplantıda söz aldı.
Bazen bire bir görüşmelerde düşüncelerini dile getirdi. Bazen yazılı olarak
uyarılarını iletti. Bazen de tartışmalar öylesine büyüdü ki sesler yükseldi,
cümleler sertleşti.
“Bu yapı, daha önce gördüğünüz
yapılardan farklı,” diyordu. “Buraya başka bir kurumun sistemini olduğu gibi
taşıyamayız. Önce mevcut durumu anlamamız, sonra ihtiyaçları belirlememiz ve
adım adım ilerlememiz gerekiyor.”
Ona göre mesele, iyi bir sistemi
bulup uygulamaktan ibaret değildi. Öncelikle o sistemin yaşayabileceği bir
zemin hazırlanmalıydı.
Fakat söyledikleri yeterince
karşılık bulmuyordu.
Danışman kendi tecrübelerine
güveniyor, diğer yöneticiler de farklı gerekçelerle uygulamayı destekliyordu.
Yolcu ise yalnızca bugün ortaya çıkacak sonuçları değil, üç ay sonra, altı ay
sonra ve yıl sonunda yaşanabilecekleri düşünüyordu.
Üç aylık planlar yapıldı.
Ardından altı aylık hedefler belirlendi. Yıllık planlar hazırlandı. Her
aşamada, uygulanmak istenen sistemin mevcut yapıda ne gibi sonuçlar
doğurabileceğini anlatmaya çalıştı.
Bazen aynı konuyu defalarca
açıklamak zorunda kaldı.
Bir süre sonra insanları ikna
etmeye çalışmaktan yorulduğunu hissetti. Çünkü karşısındakiler onun
söylediklerini duymuyor değildi. Söylenenleri duyuyor, fakat kendi
değerlendirmelerini değiştirmeyi gerekli görmüyorlardı.
Yolcu yine de vazgeçmedi.
Kendi düşüncelerinin kabul
edilmesini istediği için değil, kurumun zarar görmesini önlemek gerektiğine
inandığı için konuşuyordu.
Yılın sonuna gelindiğinde tablo
ağırlaşmaya başlamıştı.
Bir zamanlar uygulanması için
büyük bir heyecan duyulan sistem, beklenen sonuçları vermemişti. İşler daha
karmaşık hâle gelmiş, sorunlar büyümüş, kurumun işleyişi belirgin biçimde zarar
görmüştü.
Yıllardır tecrübesine güvenen
insanlar bu defa başka cümleler kuruyordu.
“Böyle devam edemeyiz.”
“Çöküyoruz.”
“Artık bir şeyler yapmamız
gerekiyor.”
Yolcu, bu sözleri duyduğunda
şaşırmadı. Çünkü kendisinin aylar önce anlatmaya çalıştığı tehlike artık
herkesin görebileceği kadar belirginleşmişti.
Fakat bir şeyin yanlış olduğunun
anlaşılması, doğru çözümün uygulanabileceği anlamına gelmiyordu.
Yolcu, sistem bütünüyle çökmeden
önce yapılması gerekenleri yeniden anlattı. Artık yalnızca ideal bir düzen
kurmaktan söz etmiyordu. Önceliklerin değiştirilmesi, bazı uygulamaların
durdurulması, yetki ve sorumlulukların belirginleştirilmesi ve kalan imkânların
doğru kullanılması gerekiyordu.
Zaman daralmıştı.
Yapılması gerekenler belliydi. En
azından Yolcu için öyleydi.
Fakat bu defa da karşısına aynı
cevap çıktı:
“Bunun olması mümkün değil.”
Yolcu sustu.
Aylar boyunca anlatmış, uyarmış,
açıklamış ve farklı yollar denemişti. Şimdi ise yapılması gerektiğine inandığı
son müdahalelerin de mümkün olmadığı söyleniyordu.
Bir insanın elinden gelen her
şeyi yapması, her şeyi değiştirebileceği anlamına gelmiyordu.
Nihayetinde Yolcu, bu yapının
içerisinde kalmanın doğru olmadığına karar verdi. Sistemi kendi hâline
bırakarak oradan ayrıldı.
Giderken arkasında yalnızca bir
görev bırakmıyordu. Aynı zamanda, bir yapının sorunlarını görmekle o sorunları
çözebilecek yetkiye sahip olmanın birbirinden farklı şeyler olduğunu da yeniden
öğreniyordu.
Yolcu anlatmayı bitirdiğinde
odada kısa bir sessizlik oldu.
Yönetici, duydukları üzerinde
düşünüyordu.
“Yani diyorsun ki,” dedi, “benim
tecrübelerim yanlış değil. Fakat onları uyguladığım yer yanlış olabilir.”
Yolcu başını hafifçe salladı.
“Tam olarak öyle değil,” dedi.
“Bazen yöntem doğrudur, fakat zaman yanlıştır. Bazen zaman doğrudur, fakat
insanlar hazır değildir. Bazen insanlar hazırdır, fakat yetkiler ve
sorumluluklar belirsizdir. Bazen de bütün şartlar uygun görünür, fakat lider
mevcut durumun gerçek ihtiyaçlarını doğru okuyamamıştır.”
Biraz durdu ve devam etti:
“Bir doktorun her hastaya aynı
ilacı vermediğini düşünün. Aynı hastalığın tedavisinde bile kişinin durumuna,
hastalığın seyrine ve diğer şartlara göre farklı kararlar alınabilir. Yönetmek
de böyledir. Her insana, her ekibe ve her kuruma aynı yöntemle yaklaşamazsınız.”
Yönetici başını salladı.
Yolcu sözlerini sürdürdü:
“Bir çalışan henüz ne yapacağını
bilmiyorsa ona yalnızca sorumluluk verip kenara çekilmek liderlik değildir. Ne
yapacağını bilen, fakat henüz kendine güvenemeyen bir çalışana sürekli talimat
vermek de doğru değildir. Bazı insanlar yönlendirmeye ihtiyaç duyar, bazıları
desteğe, bazıları birlikte karar almaya, bazıları ise kendilerine duyulan
güvenin gösterilmesine.”
“Peki, bütün bunları nasıl ayırt
edeceğiz?” diye sordu yönetici.
“Önce dinleyerek,” dedi Yolcu.
“Gözlemleyerek, soru sorarak ve acele hüküm vermeyerek. İnsanların yalnızca ne
yaptıklarına değil, neden öyle davrandıklarına da bakarak. Bir ekibin yalnızca
sonuçlarını değil, o sonuçları meydana getiren şartları da anlayarak.”
Yolcu bir an durdu.
“Durumsal liderlik, her gün
farklı bir insan olmaya çalışmak değildir. Herkese hoş görünmek veya şartlar
değiştikçe ilkelerinden vazgeçmek de değildir. Asıl mesele, ulaşmak istediğiniz
hedefi ve korumanız gereken değerleri unutmadan, insanlara ve şartlara uygun
bir yol belirleyebilmektir.”
Yönetici düşünceli bir hâlde
çayından bir yudum aldı.
“Demek ki yılların tecrübesi bile
insanı yanılgıya düşürebilir.”
Yolcu gülümsedi.
“İnsan en çok bildiklerine
güvendiğinde öğrenmeye ihtiyacı kalmadığını düşünebilir. Oysa tecrübenin asıl
kıymeti, insana her şeyi bildiğini düşündürmesinde değil, yeni bir durum
karşısında neyi henüz bilmediğini fark ettirmesindedir.”
Görüşme sona erdiğinde yönetici,
Yolcu'nun söylediklerini düşünerek oradan ayrıldı.
Yolcu ise bir süre yerinden
kalkmadı.
Geçmişte yaşadığı o tesisi
yeniden düşündü. Acaba farklı davranabilir miydi? Daha erken mi vazgeçmeliydi,
yoksa daha uzun süre mi mücadele etmeliydi? Söylediklerini başka türlü ifade
etseydi insanlar onu dinler miydi? Daha farklı bir yol izleseydi sonuç değişir
miydi?
Bunların hiçbirinin cevabını
kesin olarak bilmiyordu.
Fakat bildiği bir şey vardı.
Bir yöntemin doğru olması, o
yöntemin her şart altında uygulanabileceği anlamına gelmiyordu. Bir insanın
tecrübeli olması, karşılaştığı her yapıyı anlayabileceği anlamına gelmediği
gibi, bir liderin doğruyu görmesi de herkesi ikna edebileceğini garanti etmiyordu.
Bazen liderlik, bir ekibin önüne
geçip yolu göstermekti. Bazen ekibin yanında yürümek, bazen geride durup kendi
yolunu bulmasına imkân vermekti. Bazen de yanlış bir yola girildiğini fark
ettiğinde durup yeniden düşünmekti.
Bunların hangisinin ne zaman
yapılacağını belirleyen şey, liderin alışkanlıkları değil, içinde bulunduğu
durumun gerçekleriydi.
Yolcu pencereye doğru yürüdü.
Dışarıda hayat kendi akışında devam ediyordu.
İnsanlar aynı yollardan geçiyor,
aynı işlere gidiyor, benzer sorunlarla karşılaşıyorlardı. Fakat hiçbiri bir
önceki günün aynısı değildi. Şartlar değişiyor, insanlar öğreniyor, ihtiyaçlar
farklılaşıyor ve dün işe yarayan çözümler bugün yetersiz kalabiliyordu.
Belki de asıl tecrübe, geçmişte
başarılı olmuş yöntemleri yanında taşımak değildi.
Asıl tecrübe, hangi yöntemin
hangi şartlarda işe yarayacağını anlayabilmekti.
Yolcu, bir zamanlar kendisinin de
üzerinde durduğu bir soruyu yeniden düşündü:
İnsan, bildiklerini uygulamaya mı
çalışmalıydı, yoksa önce içinde bulunduğu durumu anlamaya mı?
Sonra cevabını kendi kendine
verdi.
İkisi birbirinin alternatifi
değildi. Fakat sıraları önemliydi.
Önce anlamak, sonra karar vermek,
ardından uygulamak ve sonuçları yeniden değerlendirmek…
Çünkü liderlik, yalnızca bir yere
varmayı bilmek değildi. Bazen hangi yoldan gidilmeyeceğini fark etmekti. Bazen
yürüyenleri değiştirmek yerine yolu yeniden değerlendirmekti. Bazen de bütün
tecrübesine rağmen durup yeniden öğrenmeye cesaret edebilmekti.
Ve Yolcu, o gün bir kez daha
anladı ki insanın geçmişte yürüdüğü yollar, gelecekte yürüyeceği yolların
haritası olabilirdi; fakat hiçbir harita, değişen araziyi görme sorumluluğunu
ortadan kaldırmazdı.




